logo
در سوگِ مادر ادبیات کودکان و مادر کتابداری در ایران
تاریخ انتشار: 16 نوامبر ماه 19 

در سوگِ مادر ادبیات کودکان و مادر کتابداری در ایران

طیبه سیاوشی شاه‌عنایتی، امروز 23 آبان‌ماه 1398 در یادداشتی در صفحه‌ی آخر روزنامه‌ی شرق و به مناسبت سالگرد در گذشت پوران سلطانی، مادر کتابداری نوین ایران و توران میرهادی، مادر ادبیات کودکان در ایران نوشت:

توران میرهادی، نویسنده‌ی حوزه‌ی ادبیات کودکان و یکی از شخصیت‌های برجسته‌ی فرهنگی کشور بود که بیش از شصت سال در گستره‌ی آموزش‌وپرورش و ادبیات کودکان کوشید و پس از بنیان‌گذاری شورای کتاب کودک، سرپرستیِ تدوین و تألیف فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان را بر عهده داشت.

او به همراه خانواده‌اش مدرسه‌ی فرهاد را تأسیس کرد که پیشرفته‌ترین دیدگاه‌های آموزش‌وپرورشی در ایران، نخست در این مجتمع، تجربه و در صورت کسب اعتبار در نظام آموزش‌وپرورش، اجرا می‌شد. به این صورت، مدرسه‌ی فرهاد به یکی از مدرسه‌های پیشگام در ایران تبدیل شد. میرهادی در زمانی که سنت‌شکنی بسیار دشوار بود، سیستم آموزشیِ مدرسه‌ی فرهاد را با ساختارشکنی نظام آموزشیِ «معلم‌محور» ایجاد کرد و اعتقاد داشت، بزرگ‌ترین خطری که آموزش‌وپرورش کشور ما را تهدید می‌کند، عامل اسارت‌بار رقابت است که همه‌گیر شده و با وجود این عامل، نمی‌توان انسان‌هایی سازنده را به جامعه تقدیم کرد. بر همین اساس، ویژگی اصلی مدرسه‌ی فرهاد، رقابتی نبودن آن بود.

از دیگر تلاش‌های این زن ایرانی، رسمیت‌دادن و نهادسازی در حوزه‌ی ادبیات کودکان با راه‌اندازی شورای کتاب کودک در ایران بود؛ شورایی مستقل، غیردولتی و غیرانتفاعی که با هدف کمک به روند شکل‌گیری ادبیات کودکان اصیل و غنی، کار تدوین فرهنگ‌نامه‌ی کودکان و نوجوانان را پیش برد و قریب به نیم‌قرن، به‌عنوان نهادی مادر در حوزه‌ی ادبیات کودک به فعالیت پرداخت.

پوراندخت (پوران) سلطانی شیرازی نیز، از دیگر زنانی است که حوزه‌ی کتاب ایران مدیون و مرهون تلاش‌های اوست. زنی که دو سه ماه پس از ازدواج، برای همیشه همسرش را از دست داد و تا شصت سال بعد، در فراق این عشق ماند. ضربه‌ی شدیدی که از فقدان همسرش بر زندگی او ایجاد شد، سلطانی را از عرصه‌ی سیاسی بیزار و دور و به حوزه‌ی فرهنگ و آموزش نزدیک کرد و از همین رو در کار کتابخانه و کتابداری گام برداشت.

سلطانی، مرکز ملی کتابداری و انجمن کتابداران ایران را پایه‌گذاری کرد و در گسترش آموزش عالی کتابداری در سطوح کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکترا در دانشگاه تهران نقش مؤثری ایفا کرد. یکی دیگر از زحمات ارزشمند او، معطوف به تأسیس ساختمانی جدید برای کتابخانه‌ی ملی ایران بود. مسئله‌ای که از پیش از انقلاب درگیر آن بود و با ریاست سید محمد خاتمی در سازمان اسناد و کتابخانه‌ی ملی در اوایل دهه‌ی هفتاد و سپس در دوران ریاست‌جمهوری‌اش، ساختمان جدید کتابخانه در اراضی عباس‌آباد به سرانجام رسید و سلطانی از همین جهت، از پیگیری و جدیت خاتمی در این امر یاد کرده است.

تا زمانی که بیماری سلطانی تشدید نشد، همچنان در کتابخانه‌ی ملی حضور داشت و اکنون میز، صندلی و سایرِ یادگارهای او در کتابخانه‌ی ملی در معرض نمایش است؛ جایی که آن را مانند فرزندش دوست می‌داشت و از اینکه توجه چندانی نسبت به کتاب و کتابخانه در بین مسئولان کشور ایجاد نشده است، همواره ابراز تأسف می‌کرد.

سرانجام نیز پوران، پس از 61 سال فراق از همسرش، در شانزدهم آبان‌ماه 1394 درگذشت و «اشک پوری» دیگر دیده نشد و به فاصله‌ی یک سال و دو روز بعد، توران، در هجدهم آبان‌ماه سال 1395 از دنیا رفت. در داستان این دو زن، اولین نقطه‌ی وصل، اعدام همسرانشان بود که در پی تشدید فضای دیکتاتوری پس از کودتای 28 مرداد آنان را به هم نزدیک کرد و بدین‌ترتیب، نسلی که امیدهای خود را در پی فضای منسدد دهه‌ی 30 بربادرفته دیدند، به عرصه‌ی فرهنگی هجرت کردند و میراثی ماندگار را برای ما به یادگار گذاشتند. دو زن که یکی «مادر ادبیات کودکان در ایران» و دیگری «مادر کتابداری نوین ایران» و نمادی با صلابت از کتابخانه‌ی ملی و شورای کتاب کودک بودند؛ دو نهادی که حق زیادی به گردن اهالی فرهنگ و کتاب و کودک داشته و دارند.

بی‌شک توران و پوران ازجمله زنانی بودند که نقشی مؤثر روی دیگر زنان و دختران ایرانی برای ورود به عرصه‌های فرهنگی داشتند و با تلاش چشم‌گیر این دو زن در حوزه‌ی ادبیات، آموزش و کتاب در ایران، حوزه‌ی فرهنگی این سرزمین با حضور زنانی فرهیخته و متشخص، عجین و آمیخته شد. بدون تردید این دو زن، الگویی برای فعالیت مدام و مستمر تمام زنان ایرانی و استفاده از نکته‌سنجی‌های آنان، راهگشای بسیاری از مشکلات آموزشی و فرهنگی در کشورمان خواهد بود.

photo_2019-11-16_10-32-13