logo
زمین و آسمان و تخيل خانم دکتر فاطمه قاسم‌زاده (روزنامه شرق- سه‌شنبه 4 تیر 1398- صفحه 16)
تاریخ انتشار: 6 جولای ماه 19 

زمین و آسمان و تخيل فاطمه قاسم‌زاده (روزنامه شرق- سه‌شنبه 4 تیر 1398- صفحه 16) نقاشی کودکان، به‌ویژه در سنین پیش‌دبستانی وسیله‌ای برای بیان آرزوها، خواست‌ها و عواطف آنان است و به کمک آن می‌توان به دنیای تخیل‌آمیزشان راه یافت. سال‌های پیش از دبستان برای بیان آزاد تخیلات کودکان از دو جهت اهمیت اساسی دارد. اول اینکه این سال‌ها دوران رشد و شکوفایی تخیل کودکان است که از دوسالگی با پیدایش توانایی تجسم؛ یعنی به‌یادآوردن اشیا و پدیده‌ها در غیاب آنها، آغاز می‌شود و در شش و هفت‌سالگی با رسیدن کودکان به مرحله تصویرگری در رشد ترسیمی خود، به اوج می‌رسد.

دوم اینکه با وجود کاربرد برخی شیوه‌های نادرست در نقاشی کودکان پیش‌دبستانی، به علت اینکه در این دوره هنوز نمره – این معیار سرکوبگر خلاقیت – و اجبار کودکان به کشیدن تصاویر خاص، معمولا در کار نیست، تصاویری که کودکان می‌کشند، بیانگر تخیلات و نگرش‌های آنهاست. با توجه به این نکات، برای آشنایی با رؤیاها و تصورات کودکان از زمین و فضا که همیشه مورد توجه آنها بوده است، دو موضوع به کودکان پنج، شش ساله (آمادگی) داده شد: 1. زمینی که دوست می‌دارم. 2. در فضا چه چیزی هست؟ نقاشی‌های کودکان در این دو زمینه، نشانگر تخیل آزاد و خلاق آنهاست و نگاه کودکانه و نقادانه آنها را نسبت به زمین و فضا نشان می‌دهد. با مروری بر این نقاشی‌ها به جمع‌بندی خطوط کلی محتوای آنها به تفکیک هر دو موضوع، می‌پردازیم: الف- نقاشی‌های مربوط به زمین: این نقاشی‌ها را از نظر محتوا می‌توان به دو گروه اصلی تقسیم‌بندی کرد: – تصویر زمین آن‌گونه که هست. – تصویر زمین آن‌گونه که کودکان دوست دارند. گروهی از کودکان زمین را آن‌گونه که هست، تصویر کرده‌اند و به‌راستی در بیان زشتی‌ها و آلودگی‌هایی که انسان‌ها بر زمین تحمیل کرده‌اند، توانایی‌های شگفت‌آوری را در نقاشی‌های خود نشان داده‌اند: خیابان‌هایی را که از انبوه ماشین‌ها، شبیه پارکینگ است، دود و گردوخاکی که مانند ابری سیاه از زمین بالا می‌رود، درختان شکسته‌شده و گل‌هایی که از بی‌آبی پژمرده شده‌اند، زمینی که از خشکی ترک برداشته است، رودخانه‌ای که آب ندارد و ماهی‌های آن مرده‌اند، کوه‌هایی که روی آنها خانه ساخته ‌شده است، آدمیانی که باهم دعوا می‌کنند، رفتگری که خیابان‌های کثیف را جارو می‌کند، برج‌های بلندی که چون هیولایی سر برافراشته‌اند، خانه‌ها، کوچه‌ها و خیابان‌های بی‌درخت، آسمان ابری و بدون خورشید، هیچ پرنده‌ای در نقاشی‌های آنها پرواز نمی‌کند، هیچ حیوانی، حضور طبیعت را نشان نمی‌دهد، انسان‌ها با قیافه غمگین یا خشم‌آلود، به کار و زندگی مشغول‌اند، رنگ‌ها سیاه و خاکستری است و زندگی از شادی و امید خالی. گروه دیگر زمین را آن‌گونه که دوست دارند ترسیم کرده‌اند: خیابان‌هایی که به‌جای آسفالت، چمن‌کاری شده است، خانه‌های بدون دیوار و رنگارنگ که بر بالای آنها گلدان‌های شاداب، به عابران سلام می‌دهند، رنگ‌های شاد و زنده، آدم‌هایی که می‌خندند یا بازی می‌کنند، حیواناتی که بچه‌ها به‌جای ماشین بر آنها سوار شده‌اند، پارک‌های سرسبز و پرگل، زمین‌های بازی برای کودکان با بچه‌های شاد و مهربان، پرندگانی که از آدم‌ها نمی‌ترسند و روی شانه‌ها و دست‌های آنان می‌نشینند، درختان پرگل‌وپرنده و خیابان‌های بدون ماشین و دود. به‌راستی اگر این خواست‌ها تحقق یابند، چه دنیای زیبایی خواهیم داشت. در مورد شکل زمین نیز کودکان تصورات گوناگونی دارند که آنها را در نقاشی‌های خود نشان می‌دهند. اغلب زمین را به شکل دایره می‌کشند، آنچنان‌که هست یا به علت سهولت شناخت و ترسیم شکل دایره یا به علت اطلاعی که در مورد شکل زمین به آنها داده‌ شده است؛ اما گاه زمین را به اشکال دیگری نیز تصویر کرده‌اند: بیضی، سه‌گوش، چهارگوش و به شکل ستاره. بچه‌هایی که زمین را به شکل دیگری جز دایره کشیده‌اند، می‌دانستند که زمین گرد است؛ اما به گفته خودشان دوست داشتند که زمین شکل دیگری داشته باشد. به‌طورکلی کودکان با طبیعت، پیوندی دوستانه دارند. ازنظر آنها طبیعت مظهر زیبایی و پاکی است. حیوانات، پرندگان، گل‌ها و گیاهان را دوست دارند و زیبایی‌ها را با آنها نشان می‌دهند. علاقه‌مندی کودکان به طبیعت، انگیزه خوبی برای آشنایی آنها در این زمینه است؛ آموزشی که باید در دوران کودکی انجام شود تا جزئی از وجود هر فردی و درونی شود و در بزرگسالی تداوم یابد، آموزشی که با توجه به مشکلات زیست‌محیطی شرایط فعلی، بسیار ضروری است. ب- نقاشی‌های مربوط به فضا: در نقاشی‌های مربوط به فضا موضوع برای کودکان جالب‌تر است. هرچند آنان اطلاعات و شناخت زیادی از فضا ندارند؛ اما فضا برایشان جذابیت بیشتری دارد.