logo
مشارکت مردمی در مدیریت بحران پایدار (تجربه کوبا)
تاریخ انتشار: 2 می ماه 19 

🎯 مشارکت مردمی در مدیریت بحران پایدار (تجربه کوبا)

🔻کوبا، تقریبا هر سال با طوفان های سهمگینی دست و پنجه نرم می کند که خرابی های بسیاری در پی می آورد، اما نرخ تلفات جانی این حوادث بسیار اندک است. آموزش عمومی و ریشه کنی بیسوادی از جمله عواملی است که سبب شده همه مردم به خطرات ناشی از طوفان آگاه باشند و مفهوم هشدارهای دولت را درک کنند

تجربه های فراوان ستاد حوادث غیرمترقبه و سایر ارگان های ذی ربط در زلزله ها، سیل ها و طوفان های اخیر و حضور همواره پررنگ اما غیرسازمانی مددکاران و هم چنین داوطلبان آموزش دیده، این بار هم امدادرسانی با تاخیر و سردرگمی همراه شد.

 این غافلگیری و سردرگمی در حوادث پیاپی، انگیزه ای شد تا به بررسی یکی از نمونه های موفق مدیریت بحران پایدار بپردازیم که متکی بر مشارکت و مداخله مردمی است. در اینجا مختصری به تجربه کوبا می پردازیم که اکنون مورد توجه کشورهایی چون آمریکا و ژاپن در جهت دستیابی به مدیریت پایدار بحران قرار گرفته است.

کوبا، تقریبا هر سال با طوفان های سهمگینی دست و پنجه نرم می کند که خرابی های بسیاری در پی می آورد، اما نرخ تلفات جانی این حوادث بسیار اندک است. آموزش عمومی و ریشه کنی بیسوادی از جمله عواملی است که سبب شده همه مردم به خطرات ناشی از طوفان آگاه باشند و مفهوم هشدارهای دولت را درک کنند. استفاده از منابع انسانی و فن آوری پیشرفته برای کاهش آسیب ها با اقداماتی از جمله توصیه­های به موقع به همه مردم با استفاده از تمام ابزارهای ممکن، تخلیه و انتقال برنامه ریزی شده و پیشگیرانه جمعیت به ویژه افراد آسیب پذیرتر مانند زنان باردار، افراد معلول و سالمندان که پیش از وقوع واقعه شناسایی می شوند، همه از اقداماتی موثری است که بدون وجود سازمان اجتماعی فراگیر تحقق نمی یابد.

واکنش به بلایای طبیعی در کوبا بر سیستم هواشناسی بسیار پیشرفته و کارآمد و همچنین آموزش عمومی استوار است که به مردم درباره طوفان های گرمسیری و گرداب ها و گردبادهای سهمگین هشدارهای لازم را می دهد. کوبایی ها مردمی تحصیل کرده اند، حس همبستگی و انسجام اجتماعی قوی دارند و در بسیج و نهادهای سازمان یافته توده ای، گروه های حرفه ای و ساختارهای سیاسی تجربه زیادی دارند.

وقتی‌ در سال ۲۰۱۶ طوفان متیو ۴۴ نفر را در ایالات‌متحده به کام مرگ کشاند، در کوبا علی‌رغم ویرانی‌های فراوان کسی کشته نشد. همچنین هنگامی که براثر طوفان کاترینا، بیش از ۱۸۰۰ نفر در ایالات‌متحده جان خود را از دست دادند، در کوبا هیچ‌کس کشته نشد. در سال ۲۰۰۸ طوفان گوستاو و آیک در شلوغ‌ترین فصلِ کوبا جان ۷ نفر را گرفت، درحالی‌که با ادامه حرکت این طوفان در ایالات‌متحده، باوجود اینکه مقدار زیادی از قدرتش کاسته شده بود، ۳۰ نفر جان خود را از دست دادند. در جریان طوفان ایزابل در سال ۲۰۰۳ نیز تعداد شهروندان آمریکایی بیشتری در قیاس با جان‌باختگان ۶ طوفان بزرگ کوبا در بازه میان سال‌های ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۳، کشته شدند؛ و این الگو برای تمامی طوفان‌هایی که هر دو کشور را موردحمله قرار داده است، تکرار می‌شود. جای تعجب ندارد که سازمان‌های بین‌المللی مانند صلیب سرخ و سازمان ملل بارها و بارها کوبا را نمونه‌ی جهانی کاهش خطر بلایای طبیعی نامیده‌اند. در واقع در کوبا خطر مرگ در طوفان 15 برابر کمتر از امریکاست و درحالی که خود درگیر یکی از سهمگین ترین طوفان های دهه اخیر، یعنی طوفان ایرما بود 750 نیروی پزشکی و امدادی به انتیگوا، باربودا، سنت کیتس، سنت لوسیا و باراباس فرستاد.

اجزای اصلی طرح پیشگیری از بلایای طبیعی در کوبا

برنامه ریزی. در کوبا این برنامه نهادهای ملی، ایالتی، شهر، شهرک، دهکده، و حتی محله ها را پوشش می دهد.

طراحی نقشه راه برای مخاطرات ناشی از بلایای طبیعی مردم را در هر سطحی دخیل می کند. در سطح جامعه، در محلات، پزشک خانواده یا نمایندگان سازمان های توده ای این وظیفه را بر عهده دارند. تهیه نقشه راه دقیق و مستمر عامل اصلی کاهش خطرات در کوبا است. این نقشه در سطح محلی، کلید شناسایی آسیب پذیری های خاص جامعه است. از این نقشه ی پیوسته روزآمد، در شناسایی افراد در معرض خطر، نیازهای انتقال و تخلیه افراد از مکان های پرخطر، ایجاد پناهگاه و تامین نیازهای ضروری استفاده می شود.

هماهنگی. طراحی برنامه های امدادرسانی با مشارکت مقامات دولتی، اعضای دفاع مدنی، سازمان های اجتماعی و رهبران سیاسی محلی صورت می گیرد.

شبکه ای وظیفه شناس و آماده از داوطلبان، مسئولان حوادث غیرمترقبه و مقامات بهداشت عمومی همه در هماهنگی با هم کار می کنند. می توان بر سازمان اجتماعی اتکا کرد؛ این کار به همین مردمی که باید انتقال و اسکان یابند بستگی دارد. و مردم مناطق دیگر نیز به کمک افراد در محل های مشخص می شتابند.

آموزش. به مردم در مورد طوفان ها و درجه تخریب آن آموزش داده می شود. حتی مسائل ریاضی در مدارس تعیین حرکت طوفان ها را آموزش می دهد. در واقع، کلید این سیستم، آموزش جامعه است. کودکان نیز در تمرینات آماده سازی شرکت می کنند، تکنیک های کمک­های اولیه و زنده ماندن را با کارتون ها آموزشی فرا می گیرند، و همچنین یاد می گیرند داروهای گیاهی را پرورش دهند و چطور در شرایط سخت غذا پیدا کنند. در مدرسه، به دانش آموزان نیز جزواتی در مورد وضعیت اضطراری ارائه می شود. پیشگیری، آمادگی و واکنش به حوادث، بخشی از برنامه های درسی مدارس است و در بسیاری از برنامه­های درسی دانشگاهی نیز گنجانده شده است.

از آنجائی که آموزش تا کلاس نهم اجباری است و آموزش عالی به راحتی برای همگان قابل دسترسی و رایگان است، تمام کوبایی ها می توانند به مواد آموزشی در مورد بلایای طبیعی دسترسی پیدا کنند. این عوامل در آگاهی عمومی، مشارکت و سازماندهی مدیریت بحران­ها نقشی حیاتی دارند.

ارائه مستمر اطلاعات به مردم و ارتباط سطح تهدید با اقداماتی که با توجه وضعیت بحرانی باید اتخاذ شود. رسانه های جمعی باید اطمینان حاصل کنند که مردم تمامی جوانب واقعه را درک کرده اند. با استفاده از تلویزیون، رادیو و سازمان های اجتماعی از جمله کلیساها، مدارس و پلیس تا جای ممکن فاجعه طبیعی را کنترل می کنند.

هنگامی که تهدیدی در شرق کارائیب مشکلاتی به وجود می آورد، کانال های تلویزیونی و ایستگاه های رادیویی در کشور روزانه تهدیدات بالقوه را بررسی می کنند. کل کشور بر اساس اقدامات احتیاطی عمل می­کند، همه چیز به حالت تعلیق در می آید تا تهدید طوفان به پایان برسد.

فن­آوری. متاسفانه تحریم ها علیه کوبا مانع از همکاری هواشناسی امریکا با کوبا شده است. با این حال کوبا با مشارکت شهروندان و سرمایه­گذاری در بخش هواشناسی برای پیش بینی طوفان ها گام های چشمگیری برداشته است. در واقع تا سال 1999، مرکز هواشناسی کوبا که زمانی غیرقابل اطمینان و ناکارامد بود، 89 تا 92 درصد طوفان ها را مانند امریکا و اروپا پیش بینی کرد. از این رو پیشرفت تکنولوژی به همراه افزایش ارتباطات و مداخله شهروندان، آن­ها را نه تنها پیشاپیش آماده کرده است بلکه احتمال تلفات جانی در کوبا را به 15 برابر کمتر از امریکا رسانده است.

دفاع مدنی کوبا با ایجاد سیستم دفاع ملی در سال 1966، توانایی خود برای حفاظت، واکنش سریع و بازسازی ویرانه های بلایای طبیعی را بهبود بخشید. پایبندی دفاع مدنی به مدیریت محلی و بومی، دانش محلی را بهینه می کند، همبستگی را تقویت می کند و مشارکت در جامعه را افزایش می دهد. دفاع مدنی نقش مهمی برای کارکنان مراقبت های بهداشتی از جمله پزشکان و پرستاران خانواده قائل است. این بخشی از تلاش بزرگتر سیستم دفاع مدنی در هماهنگی با مدارس، مراکز کار، رسانه های جمعی، سازمان های اجتماعی و نهادهای مردمی است. کوبا جامعه ای است بسیار سازمان یافته، بدین معنی که شبکه های اجتماعی متراکم و فراگیری پیش از وقوع حادثه سامان یافته اند. همکاری دولت کوبا با دفاع مدنی، وزرات بهداشت، شهرداری ها و شوراها و سازمان های محلی بسیج، تخلیه و اسکان مردم را تسریع کرده است.

در واقع، از رهبران سیاسی و متخصصان برای برقراری ارتباط با مردم استفاده می شود تا مقامات در کانون بحران قرار بگیرند و ارتباط خود را با مردم حفظ کنند و آسیب دیدگان فراموش نشوند.

مانور آمادگی هر سال در ماه می، قبل از آغاز فصل طوفان، کوبایی ها در وزارتخانه ها، مدارس، محل های کار و بیمارستان های خود در مانورهای اجباری دو روزه برای کاهش خطر شرکت می کنند. همه شهروندان در این مانور مشاركت می كنند كه میزان آمادگی ملی و محلی مناطق مربوطه را امتحان می کند. سیستم بهداشت و درمان کوبا نیز سالانه در مانور سراسری شرکت می کند و فوریت های برنامه های ملی به صورت مستمر سالانه به روز می شود.

مشارکت و سامانیابی مردمی. مردم می دانند با توجه به به محل و قدرت تخریب طوفان، چه زمان، چه کاری باید انجام ­شود، و چطور و از دولت چه انتظاراتی داشته باشند. علاوه بر این، دفاع مدنی نیز پوشش رسانه ای کاملی از وقایع می دهد. برخلاف کشورهایی مانند امریکا که برنامه ریزی درباره بلایای طبیعی بدون مشارکت مردم صورت می گیرد. آمادگی برای حوادث در کوبا در طول سال انجام می پذیرد. هر فرد در کوبا باید برنامه آموزشی دفاع مدنی را سپری کند تا چگونگی همیاری در گروه های نظامی، دولتی، ایالتی و محلی را تجربه کند، در مانورهای اجباری شرکت کند که این امر شناسایی شهروندان آسیب پذیرتر را راحت تر می کند که توجه به آن از ارکان اصلی آمادگی در کوباست. میلیون ها نفر در هر حادثه جابجا و در محل های اقامت موقت اسکان داده می شوند. این سیستم آمادگی بر اصول مشخصی استوار است. همیاری، بسیج نیروها، حفاظت از دارایی ها با هدف حفاظت از شهروندان. در عین حال هشدارها بوسیله رادیو و تلویزیون به گوش 97 درصد مخاطبانی که آموزش های لازم را دیده اند، می رسد. افراد با چرخه ی کامل اقدامات مربوط به کاهش خطرات و برنامه ریزی تدارکات برای موارد اضطراری و واکنش های لازم آن آشنا هستند، شبکه های ارتباطی مردمی را ایجاد می کنند، هشدارهای اولیه را اعلام و به طور مرتب آموزش را بهینه سازی می کنند. هنگامی که یک طوفان پیش بینی می شود، دولت ابتدا هشدارها را اعلام می کند، سپس در آماده باش قرار می گیرد، و در زمان نزدیک وقوع حادثه و آماده باش های اضطراری مکرر آماده امدادرسانی می شود و در نهایت راهنمایی لازم را در مورد ریکاوری ارائه می کند. مردم می دانند از چه کارهایی باید اجتناب کنند، و در هریک از مراحل آمادگی، واکنش اضطراری و بهبودی و بازسازی باید چه گام هایی بردارند.

تخلیه و اسکان موقت براساس برنامه ای ملی، منطقه ای یا محلی صورت می گیرد.. تخلیه بر مبنای محل اقامت حداقل 24 ساعت، پیش از آن که طوفان به آن منطقه برسد باید انجام شود. همسایگان و افراد ساکن در یک منطقه خاص می دانند که به کجا انتقال داده خواهند شد. پزشکان محله به مردم در حال انتقال کمک می کنند، آن ها اطلاعات بیماران و نیازهای او را در اختیار دارند. مکان های که افراد به آن جا منتقل می شوند، تجهیزات پزشکی خاص مورد نیاز افراد را در خود دارد. از پیش در نقاطی که مردم به آنجا انتقال داده می شوند، آب، و غذا و جای خواب و توالت فراهم شده است. با این حال، معمول است که مردم به خانه­های دیگران (اغلب بستگان و دوستان) برده می شوند. خدمات برق و گاز چند ساعت قبل از طوفان به منطقه قطع می شود.

پناهگاه های جمعی در ابتدای مرحله زنگ خطر در مدارس و ساختمان های عمومی ایجاد می شوند و در آنجا مردم ذخایر آب، دارو و لوازم را دریافت می کنند. با تامین منابع حیاتی، بیمارستان­ها، مدارس و … این مراکز در طول فاجعه طبیعی باز می مانند. سران مختلف وزارتخانه ها از نزدیک همکاری می کنند. هر سرپناهی دارای مدیر، معاون، پزشک، پرستار، روانشناس، دامپزشک برای حیوانات خانگی و پلیس و نمایندگان صلیب سرخ است.

دولت منابع ضروری را برای تخلیه را فراهم می کند: اطلاعات مربوط به افراد در حال انتقال، حمل و نقل، غذا، پرسنل پزشکی و امکانات پذیرش آن ها در مکان جدید به روشنی مشخص است. افرادی که باید به مکانی امن انتقال داده شوند، خود بخشی از منابع انسانی مورد استفاده در کار انتقال جمعیت هستند.

فرهنگ ایمنی. آموزش عمومی در مدارس و برنامه های صلیب سرخ کوبا در رسانه ها و مانورهای آماده سازی، مردم را آماده رویارویی با حوادث می کند، که همین«فرهنگ ایمنی» را در کوبا شکل داده است. این خط مشی با تاثیرات چندوجهی باعث کاهش مخاطرات و قربانیان در بسیاری از موارد شده است. تجربه کوبا نشان می دهد که سیستم های مدیریت بحران، باید رابطه بین آموزش در مدارس و تمرینات واقعی را در نظر بگیرند. با چنین نگاهی، ایجاد ساختارهای همیاری و مشارکتی، استفاده موثر از منابع قدرت توده ای و ایجاد فرهنگ ایمنی امکان­پذیر می شود.

حفاظت از دارایی ها و افراد آسیب پذیرتر. کوبا تمرکز خود را بر نجات جان انسان ها و حفاظت از دارایی های مردم گذاشته است، با وجود تحریم های اعمال شده و ضعف درساخت و سازها، در کوبا بازسازی و نگهداری از ساختمان های محل سکونت مردم تضمین شده است. به طور اخص، هر شهرداری شدت یک فاجعه طبیعی و تعداد واحدهای مسکونی که ممکن است خسارت ببینند را محاسبه می کند و مؤثرترین راه برای محافظت از زیرساخت ها را مشخص می کند. برای مناطقی که آسیب پذیر شناخته می شوند، پیش از نزدیک شدن طوفان، ژنراتورهای، آب آشامیدنی و پرسنل پزشکی بیشتری اختصاص داده می شود. در واقع دولت موظف به ارائه این خدمات به مردم است.

هر یک از 14 ایالت و 169 شهرداری برنامه امداد را برنامه ریزی می کنند که آسیب های بالقوه اعم از مالی و زیرساختی را پیش بینی می کند. هدف اساسی هر برنامه محلی، شناسایی خطرات و آسیب پذیری بخش های اقتصادی و زیرساختی هر شهرداری از طریق تحلیل آماری دقیق است. هر شهرداری اطلاعات زندگینامه­ای همه شهروندان را در اختیار دارد. مسئولین شهرداری از این اطلاعات برای امدادرسانی بهتر استفاده می کنند و محافظت از شهروندان آسیب پذیرتر و ساختمان خانه ها را هدف اصلی خود قرار می دهند و از طریق این اطلاعات به سرعت شهروندانی را که به کمک بیشتری نیاز دارند شناسایی می کنند و در مراحل بازسازی بدون دریافت هزینه خسارات آسیب دیدگان را جبران می کند.

دیپلماسی بلایای طبیعی کوبا

دیپلماسی بلایای طبیعی و پزشکی، از اجزاء کلیدی سیاست خارجی کوبا است. البته این فعالیت ها اغلب بر کشورهای دارای روابط نزدیک با کوبا متمرکز شده است. این دیپلماسی حاکی از همپوشانی دیپلماسی بهداشت و درمان و امدادرسانی بلایای طبیعی است. یکی از مهمترین دست­آوردهای دستگاه خدمات درمان کوبا، بریگاد هنری ریواست که در سراسر جهان از سال 2005 به کار امدادرسانی در سراسر جهانمشغول است. این بریگاد پزشکی نتیجه تاریخی امدادرسانی است که در سال 1960 با اعزام 35 نفر از کوبا به شیلی بعد از زلزله آغاز شد. پزشکان کوبا به بیش از بیست کشور در آمریکای جنوبی، آفریقا و آسیا برای امدادرسانی اعزام شدند و با برپایی بیمارستان های صحرایی، تامین دارو و آموزش به امدادگران و داوطلبین بومی، دیپلماسی کمک رسانی کوبا را در جای جای جهان متبلور ساختند.

 از دهه 1960 تا 1999، کوبا در نتیجه توافق با ونزوئلا، به این کشور هنگام وقوع چنین رویدادهایی یاری رسانده است. تنها یک هفته پس از طوفان کاترینا، کوبا تیم پزشکی به گواتمالا فرستاد، جایی که تقریبا به ششصد هزار نفر از کسانی که طوفان زندگی آن ها را تحت تاثیر قرا داده بود یاری رساندند. پس از زلزله مرگبار در پاکستان، این بریگاد پزشکی به پاکستان اعزام شد. در واکنش به بحران گسترده انسانی، 2564 پرسنل پزشکی این بریگاد، 32 بیمارستان صحرایی را در محل ایجاد کردند و به 1.7 میلیون آسیب­دیده (73 درصد از همه قربانیان) کمک رساندند. اعضای بریگاد با استفاده از تکنیک های پیشگیرانه، یادگیری زبان محلی و پیشگیری از بیماری همه گیر از موج دوم مرگ و میر پس از فاجعه اولیه جلوگیری کردند. درواقع، تأکید بریگاد پزشکی بر تکنیک های پیشگیرانه، در کنار مدل امدادرسانی کوبا به کاهش تلفات انجامیده است.

جان اگلند، هماهنگ کننده کمک های اضطراری سازمان ملل متحد، خاطر نشان کرد که برنامه کوبا معمولا در خبرها نمی آید. بنابراین، ما به  ندرت از آمادگی منحصر به فرد و مشارکتی کوبا مطلعیم. بنا به گزارش های نیویورک تایمز کوبا به خوبی این طوفان ها را تاکنون مدیریت کرده است. راسل اولونور، مسئول امدادرسانی طوفان کاترینا که در سال 2005 در نیواورلئان خسارات زیادی به بار آورد، معتقد است دولت ایالات متحده باید از کوبایی ها یاد بگیرد. ریچارد ارستاد از کمیته خدمات دوستانه آمریکا نیر آمادگی کوبا در مواجه با بلایای طبیعی را مایه شرمساری ایالات متحده خواند.

با این حال، کوبا درمورد بازسازی پس از طوفان با مشکلات جدی مواجه است. اجتناب از پیامدهای فاجعه بار طبیعی بستگی به سرمایه انسانی و بسیج توده ها دارد. تحلیل تجارب گذشته نشان می دهد که سیستم مدیریت بحران کوبا سوابق درخشانی به ویژه در آمادگی، واکنش سریع به فاجعه، مشارکت مردمی و پیش بینی علمی آب وهوا دارد. کوبا دارای توانایی منحصر به فردی در تخلیه و پیشگیری از انواع مختلف فجایع طبیعی را دارد.

اما همانطور که بنگینو اگیرا و جوزف ترینور خاطرنشان می کنند، این جزیره دارای منابع مالی محدودی است که مانع بازسازی سریع آن می­شود. در واقع، پس از بلایای طبیعی، کشور با مشکلات زیادی در بازسازی مواجه است. تحریم های اقتصادی ایالات متحده نیز این وضعیت را بغرنج تر کرده است.