arm - Copy
مهر را با مهر به کودکان آغاز کنیم
تاریخ انتشار: ۲ مهر ماه ۹۷ 

مهر را با مهر به کودکان آغاز کنیم

فاطمه قاسم‌زاده. روان‌شناس کودک

آغاز فصل درس و مدرسه برای دانش‌آموزان و معلمان با دو پدیده مهم همراه است: تجربه و خاطره؛ تجربه‌ها و خاطره‌هایی که حاصل سال‌ها حضور مشترک این دو رکن اساسی آموزش‌وپرورش در مدرسه است. این تجربیات و خاطرات، با توجه به ویژگی‌های یاد‌گیری در دوران کودکی، نقش مهمی در شکل‌گیری شخصیت دانش‌آموزان دارد. پژوهش‌های روان‌شناختی نشان داده است که یادگیری در دوران کودکی سه ویژگی اساسی دارد:

– سرعت یادگیری: کودکان در این سنین، سریع‌تر یاد می‌گیرند.

– سهولت یادگیری: یادگیری در دوران کودکی، آسان‌تر صورت می‌گیرد.

– پایداری یادگیری: یادگیری کودکان در این سنین، از عمق و ماندگاری بیشتری برخوردار است و نهادینه می‌شود.

با توجه به این سه ویژگی که نشان‌دهنده اهمیت یاد‌گیری در دوران کودکی است، تجربیات و خاطرات این سال‌های حساس، به‌ویژه در محیط مدرسه، نه‌تنها در دوران کودکی، بلکه در بزرگسالی نیز، در نگرش و رفتار ما بسیار اثرگذار است. پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه روان‌شناسی نشان داده است که اگر این تجربه‌ها و خاطرات مثبت باشد، در رشد و سلامت دانش‌آموزان و چه در آینده، تأثیرات مثبت بر جای می‌گذارد و اگر منفی باشد به سلامت روانی آنان آسیب می‌رساند.

یکی از رفتار‌هایی که در شکل‌گیری تجربه‌ها و خاطره‌های مثبت در دانش‌آموزان بسیار اثربخش است، مهربانی است. مهربانی رفتاری است که ریشه در مسئولیت‌پذیری، علاقه‌مندی و همدلی نسبت به دیگران، به‌ویژه کودکان دارد. شعر یکی از شاعران پندآموز ما، مصداق این رفتار است:

درس معلم ار بود زمزمه محبتی

جمعه به مکتب آورد طفل گریزپای را

مهربانی رفتاری است که هیچ کودکی در برابر آن واکنش منفی نشان نمی‌دهد.

بی‌دلیل نیست که نیاکان دانای ما نام مهر را برای آغاز درس و مدرسه برگزیده‌اند. پیوند مهر و دانش، پیوندی دیرین و استوار است و امید است معلمان آگاه این پیوند پرثمر را پاس دارند. برقراری ارتباط مؤثر و مناسب بین دانش‌آموزان و معلمان بدون حلقه رابط مهربانی، امکان‌پذیر نیست. پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه یادگیری کودکان نشان می‌دهد که یکی از روش‌های مهم یادگیری، یادگیری اجتماعی است. کودکان بسیاری از آموخته‌های خود را از رفتار افراد مؤثر در زندگی خود، به‌ویژه والدین و معلمان می‌آموزند، نه از گفتار آنان؛ مهرورزی، یکی از این رفتار‌هاست. تجربه‌ها و خاطرات مدرسه که بخش مهمی از حافظه تاریخی ماست، محدود به معلمان نمی‌شود و شامل ارتباط دانش‌آموزان با یکدیگر نیز می‌شود. معلمان در برقراری ارتباط مؤثر بین دانش‌آموزان، در تقویت مشارکت و فعالیت‌های گروهی، حذف رقابت و خشونت، کاهش رفتار‌های پرخطر و… که به سلامت جسمی- روانی آنان آسیب می‌رساند، نقش مؤثری دارند. برقراری الگوی ارتباطی مناسب بین معلمان و دانش‌آموزان و دانش‌آموزان با یکدیگر، از وظایف اساسی معلمان به شمار می‌رود. اگر معلمان رابطه همدلانه‌ای با دانش‌آموزان برقرار کنند، می‌توانند با استفاده از روش‌های گروهی و مشارکتی، همدلی و مهربانی را نیز بین آنان تقویت کنند. برقراری ارتباط مؤثر و مهرآمیز بین معلمان و دانش‌آموزان و دانش‌آموزان با یکدیگر، رقابت را کاهش می‌دهد و مشارکت را تقویت می‌کند. چنین فضایی امکان یادگیری فعال و خلاق را برای دانش‌آموزان فراهم می‌کند. درحال‌حاضر نظام آموزشی ما به دلایل گوناگون از کیفیت لازم برخوردار نیست. مهم‌ترین مشکلات را می‌توان به شرح زیر ارائه داد:

– معلم‌محور است و به دانش‌آموزان فرصت یادگیری فعال، جست‌وجوگری، کنجکاوی و ابراز وجود نمی‌دهد.

– حافظه‌محور است و خلاقیت و تفکر دانش‌آموزان را پرورش نمی‌دهد و حتی گاه مانع بروز آنها می‌شود.

– با نیاز‌های اساسی دانش‌آموزان و جامعه هماهنگی ندارد و آنها را برای زندگی شایسته در جامعه پیچیده کنونی آماده نمی‌کند.

– به‌جای مشارکت، رقابت را در دانش‌آموزان تقویت می‌کند که سبب اضطراب، افسردگی و خشونت در آنان می‌شود و شادی و آرامش را از آنان سلب می‌کند.

– به تفاوت‌های فردی دانش‌آموزان توجه نمی‌شود. از همه دانش‌آموزان انتظار می‌رود با توانمندی‌های متفاوت همه دروس را بخوانند و حتی فراتر از آن در همه آنها بالاترین نمره را به دست آورند.

– در نظام آموزشی ما تجربه‌ها و دستاورد‌های جدید علمی پذیرفته نمی‌شود.

نظریه‌های هوش‌های چندگانه، آموزش فراگیر، روش‌های جدید یاددهی – یادگیری، آموزش باکیفیت، روش‌های مشارکتی و… که سال‌هاست در حوزه آموزش‌وپرورش کودکان ارائه شده است و در بسیاری از کشور‌ها اجرا می‌شود، جایگاهی ندارد.

– ارتباط و آموزش خانواده به منظور کاهش مشکلات کودکان و نوجوانان که از وظایف مهم مدارس است برنامه علمی و مناسبی ندارد.

درحال‌حاضر ارتباط با خانواده‌ها بیشتر در رابطه با پرداخت مشارکت‌ها که درواقع جایگزین شهریه شده است، اطلاع‌رسانی در مورد مشکلات درسی و رفتاری دانش‌آموزان بدون مداخله مؤثر در کاهش و حل آنهاست و گاه نیز جلساتی برگزار می‌شود که در مورد موضوعات آن معمولا از خانواده‌ها نظرخواهی نمی‌شود. درحال‌حاضر که در کشور ما ساختارهای همگانی و عمومی برای آموزش خانواده وجود ندارد و در برنامه‌های آموزشی مدارس این موضوع در نظر گرفته نشده است، ضرورت برنامه‌ریزی علمی و منظم در این زمینه به‌شدت وجود دارد.

حاصل این مشکلات اساسی در نظام آموزشی ما، وجود کودکان و نوجوانانی است که نه‌تنها به رشد همه‌جانبه و توانمند‌سازی آنان برای زندگی شایسته کمک نکرده‌ایم، بلکه با ایجاد مشکلاتی برای آنان، از جمله افسردگی، اضطراب، ناامیدی، خشونت و… سلامت جسمی و روانی آنان را در معرض انواع آسیب‌ها قرار داده‌ایم. بدیهی است مشکلات نظام آموزش‌وپرورش را معلمان به تنهایی نمی‌توانند برطرف کنند و نیاز به تغییرات اساسی دارد، اما معلمان نقش مؤثری در ایجاد این تغییرات و کاهش مشکلات دانش‌آموزان برعهده دارند. در بسیاری از نظام‌های آموزشی دنیا، تحول در آموزش‌وپرورش از معلمان آگاه آغاز شده است. به گفته ماندلا؛ «در هیچ کشوری سطح آگاهی مردم آن از معلمان بالاتر نیست». با تأکید بر ضرورت تحول در نظام آموزشی و حل مشکلات آن، از معلمان گرامی انتظار می‌رود با توجه به نقش تأثیرگذار خود، مهر را با مهر به کودکان آغاز کنند تا علاوه‌بر ایجاد خاطرات و تجربیات پربار برای دانش‌آموزان، به آرامش، شادی و سلامت جسمی و روانی آنان کمک کنند.